Zaburzenia skroniowo-żuchwowe, określane skrótem TMD, obejmują różne problemy dotyczące stawów skroniowo-żuchwowych, mięśni żucia i związanych z nimi funkcji. U części osób TMD współwystępują z gorszą jakością snu, trudnościami z zasypianiem, nocnymi wybudzeniami, bruksizmem sennym albo zaburzeniami oddychania podczas snu.
Związek TMD i snu jest najlepiej udokumentowany w przypadku bolesnych postaci TMD. Aktualne przeglądy wskazują, że problemy ze snem i TMD mogą być ze sobą powiązane w obu kierunkach, ale dostępne dowody nie pozwalają uznać złego snu za pojedynczą przyczynę TMD ani TMD za jedyną przyczynę zaburzeń snu.[1], [2], [3]
Najważniejsze informacje
- TMD i problemy ze snem mogą współwystępować, szczególnie gdy TMD wiążą się z bólem.
- Gorsza jakość snu jest silniej związana z bolesnymi TMD niż z częścią niebolesnych zaburzeń stawu skroniowo-żuchwowego.
- Bruksizm senny nie jest równoznaczny z TMD, a samo zgrzytanie zębami lub poranne zmęczenie mięśni nie pozwala ustalić przyczyny bólu.
- Głośne chrapanie połączone z przerwami w oddychaniu, nocnym dławieniem lub znaczną sennością dzienną może wymagać diagnostyki obturacyjnego bezdechu sennego.
- PSQI pomaga ocenić subiektywną jakość snu, ale nie rozpoznaje bezsenności, bezdechu sennego ani bruksizmu.
Czy TMD może pogarszać sen i czy zła jakość snu może nasilać objawy TMD?
TMD i gorsza jakość snu są ze sobą powiązane, szczególnie w przypadku TMD związanych z bólem. Nie oznacza to jednak prostego związku przyczynowo-skutkowego. Ból może zakłócać sen, a niewystarczający lub przerywany sen może wpływać na sposób odczuwania i regulowania bólu.[1], [2]
Przegląd przeglądów systematycznych opublikowany w 2024 roku potwierdził związek zaburzeń snu z TMD u dorosłych, wskazując jednocześnie na ograniczenia metodologiczne części dostępnych badań. Szczególnie istotna jest zależność pomiędzy gorszą jakością snu a bolesnymi postaciami TMD.[1]
W prospektywnym badaniu OPPERA obserwowano osoby, które początkowo nie miały bolesnego TMD. U uczestników, u których później rozwinęło się bolesne TMD, jakość snu pogarszała się jeszcze przed wystąpieniem zaburzenia. Związek utrzymywał się po uwzględnieniu wielu innych czynników, ale badanie obserwacyjne nadal nie pozwala stwierdzić, że pogorszenie snu samo w sobie powoduje TMD.[3]
W praktyce oznacza to, że przy przewlekłym bolesnym TMD nie powinno się analizować wyłącznie stawu i mięśni żucia. Jeśli pacjent jednocześnie źle śpi, ocena snu może być istotnym elementem szerszego obrazu klinicznego.
Więcej na temat tej zależności opisuje artykuł niedobór snu jako potencjalny czynnik ryzyka TMD.
Jak ból żuchwy, mięśni żucia i stawu skroniowo-żuchwowego wiąże się z zasypianiem i nocnymi wybudzeniami?
U osób z bolesnym TMD częściej obserwuje się gorszą jakość snu, w tym problemy z zasypianiem i utrzymaniem ciągłości snu. Jednocześnie gorszy sen może wiązać się z większym nasileniem bólu. Zależność jest szczególnie istotna w przewlekłych, bolesnych postaciach TMD.[1], [2]
Nie każde nocne wybudzenie u osoby z TMD wynika jednak z bólu żuchwy lub stawu. Problemy ze snem mogą być związane także z bezsennością, zaburzeniami oddychania podczas snu, stresem, innymi chorobami, przyjmowanymi lekami, alkoholem lub warunkami środowiskowymi.
| Sytuacja | Możliwy związek ze snem | Jak to interpretować? |
|---|---|---|
| Ból mięśni żucia | Może współwystępować z trudnościami w zasypianiu i gorszą subiektywną jakością snu. | Znaczenie mają nasilenie i czas trwania bólu, funkcja żuchwy oraz inne czynniki wpływające na sen. |
| Ból stawu skroniowo-żuchwowego | Może współwystępować z gorszą jakością snu, szczególnie gdy ból utrzymuje się przewlekle. | Sam ból stawu nie wyjaśnia automatycznie wszystkich problemów ze snem. |
| Przewlekły ból TMD | Często współwystępuje z zaburzeniami snu, a oba problemy mogą się wzajemnie nasilać. | Ocena może obejmować także funkcjonowanie w dzień, stres, nastrój i inne dolegliwości bólowe. |
| Poranny ból lub zmęczenie mięśni żucia | Może współwystępować z nocną aktywnością mięśni żucia. | Sam objaw nie potwierdza bruksizmu sennego ani jego związku przyczynowego z TMD. |
Przy utrzymującym się bólu i złym śnie przydatne jest więc równoległe ustalenie, jakie czynniki mogą podtrzymywać dolegliwości związane z TMD oraz czy występuje niezależny problem ze snem wymagający osobnej diagnostyki.
Czy bolesne i niebolesne postacie TMD różnią się pod względem jakości snu?
Tak. Dostępne badania wskazują, że związek z gorszą jakością snu jest wyraźniejszy przy bolesnych postaciach TMD. Najsilniejsze zależności obserwowano w zaburzeniach dotyczących mięśni żucia oraz w problemach związanych z bólem stawu, natomiast słabsze w części zaburzeń wewnątrzstawowych.[1], [2]
Metaanaliza badań wykorzystujących RDC/TMD lub DC/TMD wykazała związek gorszej subiektywnej jakości snu z różnymi grupami diagnostycznymi, ale jego siła nie była jednakowa. Zależność była silniejsza dla zaburzeń mięśniowych oraz niektórych rozpoznań związanych z bólem stawu, a słabsza dla części przemieszczeń krążka.[2]
Ma to znaczenie w interpretacji objawów. Bezbolesne trzaskanie w stawie nie powinno być automatycznie traktowane jako przyczyna złego snu ani samo w sobie jako wskazanie do leczenia. Znaczenia klinicznego nabiera przede wszystkim w kontekście bólu, ograniczenia funkcji lub innych objawów.
Więcej o rozpoznawaniu i leczeniu TMD znajduje się w artykule dysfunkcje stawu skroniowo-żuchwowego - przyczyny, objawy i metody leczenia.
Jaki jest związek między TMD a bezsennością i przewlekłymi problemami ze snem?
Bezsenność i bolesne TMD mogą współwystępować, ale są odrębnymi problemami klinicznymi. Trudności z zasypianiem, utrzymaniem snu lub zbyt wczesne budzenie nie powinny być automatycznie przypisywane zaburzeniom skroniowo-żuchwowym.
Pojedyncza gorsza noc nie oznacza przewlekłej bezsenności. W ocenie znaczenie mają częstotliwość problemów, czas ich utrzymywania się, warunki umożliwiające sen oraz wpływ zaburzeń snu na funkcjonowanie w ciągu dnia.
Jeśli przewlekła bezsenność rzeczywiście występuje, samo leczenie TMD może nie wystarczyć. American Academy of Sleep Medicine zdecydowanie zaleca wieloskładnikową terapię poznawczo-behawioralną bezsenności (CBT-I) u dorosłych z przewlekłym zaburzeniem bezsenności, natomiast europejskie wytyczne określają CBT-I jako leczenie pierwszego wyboru, również przy chorobach współistniejących.[10], [11]
Sama edukacja dotycząca higieny snu może wspierać leczenie, ale nie jest odpowiednikiem pełnej CBT-I i nie powinna być traktowana jako wystarczające samodzielne leczenie przewlekłej bezsenności.[10], [11]
Jeśli ból związany z TMD zmniejsza się, ale przez dłuższy czas nadal występują trudności z zasypianiem, częste wybudzenia lub wyraźne pogorszenie funkcjonowania w dzień, potrzebna może być osobna ocena problemu ze snem.
Czy bruksizm senny oznacza większe ryzyko zaburzeń skroniowo-żuchwowych?
Bruksizm senny może współwystępować z TMD, ale jego obecność nie oznacza automatycznie, że dana osoba ma TMD ani że bruksizm jest przyczyną bólu. Wyniki badań zależą między innymi od sposobu, w jaki oceniano aktywność mięśni żucia podczas snu.[4], [5]
Bruksizm senny jest obecnie opisywany jako aktywność mięśni żucia podczas snu, która może mieć charakter rytmiczny lub nierytmiczny. Aktualny konsensus podkreśla potrzebę rozróżniania informacji pochodzących z samoopisu, oceny klinicznej i pomiarów wykonywanych za pomocą urządzeń.[5]
To rozróżnienie jest istotne. W przeglądzie badań dotyczących bruksizmu sennego i TMD prace oparte na kwestionariuszach oraz samoopisie częściej wskazywały na związek z bólem TMD. W badaniach wykorzystujących elektromiografię lub polisomnografię zależność była słabsza, niejednoznaczna albo nie występowała.[4]
Poranny ból mięśni, starcie zębów lub informacja partnera o zgrzytaniu nie wystarczają do stwierdzenia, że bruksizm odpowiada za TMD. Interpretacja wymaga uwzględnienia rodzaju objawów, czasu ich trwania, funkcji żuchwy, zachowań w ciągu dnia oraz sposobu oceny samego bruksizmu.
Szersze informacje znajdują się w artykule co trzeba wiedzieć na temat bruksizmu.
Czy obturacyjny bezdech senny i chrapanie mogą współwystępować z TMD?
Tak. Obturacyjny bezdech senny (OBS, ang. OSA) i TMD mogą współwystępować, ale związek statystyczny nie oznacza, że jedno zaburzenie powoduje drugie. Metaanaliza z 2024 roku wykazała dodatni związek między OBS a TMD, jednak obejmowała niewielką liczbę badań, dlatego wynik wymaga ostrożnej interpretacji.[6]
OBS polega na powtarzających się podczas snu epizodach zwężenia lub zamknięcia górnych dróg oddechowych. Samo chrapanie nie wystarcza do rozpoznania OBS. Brak zgłaszanego chrapania również nie pozwala samodzielnie wykluczyć zaburzeń oddychania podczas snu.
Oceny pod kątem zaburzeń oddychania podczas snu wymagają szczególnie sytuacje, w których występują:
- głośne i regularne chrapanie połączone z innymi objawami,
- obserwowane przez drugą osobę przerwy w oddychaniu,
- budzenie się z uczuciem dławienia lub łapania powietrza,
- znaczna senność w ciągu dnia,
- niewyjaśnione poczucie niewyspania mimo odpowiedniej ilości czasu przeznaczonego na sen.
Kwestionariusze przesiewowe w kierunku OBS mogą pomóc oszacować prawdopodobieństwo zaburzenia, ale nie powinny być używane jako samodzielna metoda rozpoznania. Według wytycznych AASM polisomnografia jest standardowym badaniem diagnostycznym u dorosłych, u których na podstawie pełnej oceny klinicznej podejrzewa się OBS. Domowe badanie bezdechu sennego może być stosowane u odpowiednio dobranych dorosłych bez istotnych chorób lub innych okoliczności ograniczających wiarygodność takiego badania, jeśli występuje podwyższone ryzyko umiarkowanego lub ciężkiego OBS.[9]
Polisomnografia jest preferowana zamiast badania domowego między innymi u osób z istotną chorobą sercowo-oddechową, możliwym osłabieniem mięśni oddechowych w przebiegu choroby nerwowo-mięśniowej, hipowentylacją w czasie czuwania lub jej podejrzeniem podczas snu, przewlekłym stosowaniem opioidów, przebytym udarem albo ciężką bezsennością.[9]
Jeśli domowe badanie bezdechu jest ujemne, niejednoznaczne lub technicznie niewystarczające, a podejrzenie kliniczne pozostaje, wytyczne wskazują na potrzebę wykonania polisomnografii.[9]
Fizjoterapia TMD nie jest leczeniem obturacyjnego bezdechu sennego. Osoba z objawami TMD i jednoczesnym podejrzeniem zaburzeń oddychania podczas snu może wymagać równoległej diagnostyki obu problemów.
Powiązania pomiędzy chrapaniem i aktywnością mięśni żucia zostały szerzej omówione w artykule czy istnieje związek między chrapaniem a bruksizmem.
Jak stres, lęk i zwiększona wrażliwość na ból łączą problemy ze snem z TMD?
Stres, objawy lękowe, problemy ze snem i przewlekły ból mogą współwystępować oraz wiązać się z większym nasileniem dolegliwości i gorszym funkcjonowaniem. Nie oznacza to, że TMD są problemem wyłącznie psychologicznym ani że każdy ból jest konsekwencją stresu.
W przewlekłym TMD przydatny jest model biopsychospołeczny. Oprócz bólu i funkcji żuchwy uwzględnia się między innymi wpływ objawów na codzienne funkcjonowanie oraz czynniki psychospołeczne. Takie podejście jest zgodne z DC/TMD, którego oś II obejmuje ocenę istotnych aspektów psychospołecznych i behawioralnych.[7]
Sen jest jednym z elementów tego obrazu. Pogorszony sen może wiązać się ze zmianami w regulacji bólu, ale nie ma podstaw do sprowadzania zależności TMD i snu do jednego mechanizmu. W badaniu OPPERA pogorszenie jakości snu poprzedzało rozwój bolesnego TMD, natomiast związku tego nie wyjaśniała eksperymentalnie oceniana wrażliwość na ból.[3]
Jak ocenia się jakość snu przy TMD i kiedy wykorzystuje się PSQI lub diagnostykę snu?
Ocena zwykle zaczyna się od wywiadu dotyczącego TMD oraz snu. Standaryzowane kwestionariusze mogą uporządkować informacje i pomóc zidentyfikować problem wymagający dalszej oceny, ale ich wynik nie powinien być automatycznie utożsamiany z rozpoznaniem konkretnego zaburzenia snu.
Do diagnostyki najczęstszych postaci TMD można wykorzystywać Diagnostic Criteria for Temporomandibular Disorders (DC/TMD). System obejmuje ocenę kliniczną najczęstszych rozpoznań TMD oraz odrębny wymiar dotyczący wpływu bólu i czynników psychospołecznych.[7]
Pittsburgh Sleep Quality Index (PSQI) jest kwestionariuszem samoopisowym oceniającym jakość i zaburzenia snu w poprzednim miesiącu. Obejmuje między innymi subiektywną jakość snu, czas zasypiania, długość snu, jego efektywność, zakłócenia oraz funkcjonowanie w ciągu dnia.[8]
W pierwotnym badaniu walidacyjnym wynik globalny powyżej 5 dobrze odróżniał grupę osób określonych jako dobrze śpiące od badanych z depresją lub zaburzeniami snu. Nie oznacza to jednak, że próg ten jest uniwersalnym testem diagnostycznym bezsenności, OBS lub innego konkretnego zaburzenia snu u osoby z TMD.[8]
| Narzędzie lub badanie | Do czego służy? | Czego samo nie potwierdza? |
|---|---|---|
| Wywiad i badanie kliniczne TMD | Ocena bólu, funkcji żuchwy, mięśni i stawów. | Nie rozpoznaje samodzielnie zaburzenia snu. |
| DC/TMD | Standaryzowana ocena najczęstszych postaci TMD oraz istotnych aspektów psychospołecznych. | Nie zastępuje diagnostyki zaburzeń snu. |
| PSQI | Ocena subiektywnej jakości snu w poprzednim miesiącu. | Nie rozpoznaje bezsenności, OBS ani bruksizmu sennego. |
| Kwestionariusze przesiewowe w kierunku OBS | Pomagają oszacować prawdopodobieństwo zaburzeń oddychania podczas snu. | Nie potwierdzają ani nie wykluczają samodzielnie OBS. |
| Domowe badanie bezdechu sennego | Może służyć do diagnostyki odpowiednio dobranych dorosłych z podejrzeniem OBS. | Nie jest właściwym badaniem dla każdego pacjenta i nie zastępuje pełnej oceny klinicznej. |
| Polisomnografia | Pozwala szczegółowo ocenić sen i oddychanie we właściwych wskazaniach. | Nie zastępuje badania klinicznego TMD. |
Rozszerzona diagnostyka snu jest szczególnie istotna wtedy, gdy występują objawy sugerujące zaburzenia oddychania podczas snu, znaczna senność dzienna albo utrzymujące się problemy ze snem, których nie wyjaśnia sam ból.
Co może poprawić sen u osoby z TMD i kiedy potrzebna jest konsultacja specjalisty?
Postępowanie powinno odpowiadać problemowi, który rzeczywiście zaburza sen. Jeśli sen pogarsza przede wszystkim bolesne TMD, celem jest zmniejszenie bólu i poprawa funkcji. Jeśli współistnieje przewlekła bezsenność, OBS lub inne zaburzenie snu, wymaga ono odrębnej diagnostyki i odpowiedniego leczenia.
W przypadku przewlekłego bólu związanego z TMD, utrzymującego się co najmniej 3 miesiące, wytyczna BMJ wspiera przede wszystkim strategie zachowawcze. W zależności od obrazu klinicznego mogą one obejmować edukację, odpowiednio dobrane ćwiczenia żuchwy, mobilizację prowadzoną przez terapeutę oraz interwencje poznawczo-behawioralne. Rekomendacji tych nie należy automatycznie przenosić na wszystkie ostre lub bezbolesne postacie TMD.[12]
Aktualne punkty dobrej praktyki INfORM/IADR, dostępne również w polskiej wersji, podkreślają potrzebę właściwej diagnostyki, unikania nadmiernego leczenia oraz doboru postępowania do rzeczywistych objawów i potrzeb pacjenta.[13]
Fizjoterapia może być elementem leczenia TMD, ale nie jest leczeniem przewlekłej bezsenności ani obturacyjnego bezdechu sennego. Przy bezsenności stosuje się postępowanie ukierunkowane na zaburzenie snu, a przy podejrzeniu OBS konieczna może być ocena lekarska i odpowiednie badanie diagnostyczne.[9], [10], [11]
| Sytuacja | Co może z niej wynikać? | Jaki może być kolejny krok? |
|---|---|---|
| TMD i gorszy sen bez objawów zaburzeń oddychania | Problemy ze snem mogą współwystępować z przewlekłym bólem, ale ich przyczyna nie jest automatycznie ustalona. | Ocena TMD oraz wywiad dotyczący snu; w razie potrzeby wykorzystanie odpowiednich kwestionariuszy. |
| Przewlekłe TMD i utrzymująca się bezsenność | Leczenie samych objawów TMD może nie rozwiązać niezależnego problemu ze snem. | Osobna ocena bezsenności i, jeśli jest wskazana, CBT-I. |
| Głośne chrapanie, przerwy w oddychaniu lub nocne dławienie | Objawy mogą sugerować zaburzenia oddychania podczas snu, w tym OBS. | Ocena kliniczna i dobór właściwego badania snu zgodnie ze wskazaniami. |
| Poranny ból żuchwy lub zgłaszane zgrzytanie | Objawy mogą współwystępować z bruksizmem, ale nie potwierdzają go ani nie ustalają przyczyny TMD. | Ocena objawów, funkcji żuchwy i sposobu, w jaki podejrzenie bruksizmu zostało ustalone. |
Osoba, która zasypia podczas prowadzenia samochodu lub wykonywania innych czynności wymagających stałej czujności, nie powinna prowadzić pojazdu do czasu wyjaśnienia przyczyny nadmiernej senności i odpowiedniej oceny medycznej.
W zależności od dominującego problemu potrzebna może być konsultacja lekarza podstawowej opieki zdrowotnej lub lekarza zajmującego się medycyną snu, lekarza dentysty prowadzącego diagnostykę TMD i bólu ustno-twarzowego, fizjoterapeuty pracującego z zaburzeniami układu skroniowo-żuchwowego albo specjalisty prowadzącego terapię bezsenności.
Najczęstsze pytania o TMD i sen
Czy poranny ból żuchwy oznacza bruksizm senny?
Nie. Poranny ból lub zmęczenie mięśni żucia może występować u osób z bruksizmem sennym, ale ma także inne możliwe przyczyny. Sam objaw nie pozwala rozpoznać bruksizmu ani ustalić, że odpowiada on za TMD.
Czy pozycja spania może nasilać objawy TMD?
U części osób określona pozycja może wiązać się z większym dyskomfortem, ale nie ma podstaw do zalecania wszystkim osobom z TMD jednej obowiązkowej pozycji podczas snu. Pozycję najlepiej dostosować do komfortu oraz innych problemów zdrowotnych.
Czy szyna relaksacyjna poprawia jakość snu?
Nie można tego zakładać. Szyna może być stosowana w określonych wskazaniach stomatologicznych, ale nie jest uniwersalnym leczeniem bezsenności ani OBS. Jeśli przyczyną złego snu jest zaburzenie snu, potrzebne jest postępowanie ukierunkowane na ten problem.
Czy aparat wysuwający żuchwę stosowany przy bezdechu jest tym samym co szyna na TMD?
Nie. Aparat wysuwający żuchwę (MAD, ang. mandibular advancement device) ma inne zadanie niż typowa szyna okluzyjna stosowana w wybranych problemach stomatologicznych lub TMD. Urządzenia te nie powinny być traktowane zamiennie.
Metaanaliza obejmująca 14 badań nad stosowaniem MAD u osób z OBS wskazała na możliwość częstszego występowania bólowych objawów TMD w krótkim okresie obserwacji. W analizowanych badaniach w dłuższej obserwacji nie stwierdzono wzrostu częstości bólu stawu skroniowo-żuchwowego lub mięśni żucia, ale pewność tych dowodów była bardzo niska. Wyniku nie należy więc interpretować jako dowodu całkowitego braku ryzyka, a pojawiające się dolegliwości powinny być oceniane podczas kontroli leczenia.[14]
Czy poprawa snu może całkowicie usunąć TMD?
Nie można tego przewidzieć. Poprawa snu może być istotnym elementem postępowania, szczególnie u osób z przewlekłym bólem, ale TMD są zróżnicowaną grupą zaburzeń. Leczenie powinno odpowiadać konkretnemu rozpoznaniu, objawom i ograniczeniom funkcjonalnym.
Czy wysoki wynik PSQI oznacza zaburzenie snu?
Nie. Wyższy wynik PSQI wskazuje na gorszą subiektywną jakość snu i może uzasadniać dalszą ocenę, ale sam kwestionariusz nie rozpoznaje bezsenności, OBS ani innego konkretnego zaburzenia snu.
Źródła
- Rigon M, Obara K, Paixão L, Cardoso JR, Machado Junior AJ. Relationship between temporomandibular and sleep disorders in adults: An overview of systematic reviews. Sleep Med. 2024;124:404-415. PubMed.
- Roithmann CC, da Silva CAG, Pattussi MP, Grossi ML. Subjective sleep quality and temporomandibular disorders: Systematic literature review and meta-analysis. J Oral Rehabil. 2021;48(12):1380-1394. PubMed.
- Sanders AE, Akinkugbe AA, Bair E, et al. Subjective Sleep Quality Deteriorates Before Development of Painful Temporomandibular Disorder. J Pain. 2016;17(6):669-677. PubMed.
- Manfredini D, Lobbezoo F. Sleep bruxism and temporomandibular disorders: A scoping review of the literature. J Dent. 2021;111:103711. PubMed.
- Verhoeff MC, Lobbezoo F, Ahlberg J, et al. Updating the Bruxism Definitions: Report of an International Consensus Meeting. J Oral Rehabil. 2025;52(9):1335-1342. PubMed.
- Machado CAO, Resende CM, Stuginski-Barbosa J, et al. Association between obstructive sleep apnea and temporomandibular disorders: A meta-analysis. J Oral Rehabil. 2024;51(10):2220-2233. PubMed.
- Schiffman E, Ohrbach R, Truelove E, et al. Diagnostic Criteria for Temporomandibular Disorders (DC/TMD) for Clinical and Research Applications. J Oral Facial Pain Headache. 2014;28(1):6-27. PubMed.
- Buysse DJ, Reynolds CF 3rd, Monk TH, Berman SR, Kupfer DJ. The Pittsburgh Sleep Quality Index: a new instrument for psychiatric practice and research. Psychiatry Res. 1989;28(2):193-213. PubMed.
- Kapur VK, Auckley DH, Chowdhuri S, et al. Clinical Practice Guideline for Diagnostic Testing for Adult Obstructive Sleep Apnea. J Clin Sleep Med. 2017;13(3):479-504. PubMed.
- Edinger JD, Arnedt JT, Bertisch SM, et al. Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2021;17(2):255-262. PubMed.
- Riemann D, Espie CA, Altena E, et al. The European Insomnia Guideline: An update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. J Sleep Res. 2023;32(6):e14035. PubMed.
- Busse JW, Casassus R, Carrasco-Labra A, et al. Management of chronic pain associated with temporomandibular disorders: a clinical practice guideline. BMJ. 2023;383:e076227. BMJ.
- Nitecka-Buchta A, Baron S, Walczyńska-Dragon K, et al. Temporomandibular disorders: INfORM/IADR key points for good clinical practice based on standard of care: The Polish language version. Dent Med Probl. 2025;62(4):565-567. PubMed.
- Liu S, Ishiyama H, Angkulmahasuk S, Nishiyama A, Fueki K. Short- and long-term effects of mandibular advancement device therapy for obstructive sleep apnea on temporomandibular disorders: A systematic review and meta-analysis. J Prosthodont Res. 2026;70(2):159-172. PubMed.