Najważniejsze informacje
- Ból szyi i zaburzenia skroniowo-żuchwowe (TMD) mogą współwystępować, ale samo współwystępowanie nie oznacza, że jeden problem powoduje drugi.
- Ocena obu obszarów jest szczególnie uzasadniona, gdy oprócz bólu żuchwy, twarzy lub trudności w otwieraniu ust występują ból, ograniczenie ruchu albo inne istotne objawy dotyczące szyi.
- Badania wskazują na neurologiczne i funkcjonalne powiązania między obszarem szyi i układem żucia. Nie potwierdzają jednak prostego modelu, w którym określona postawa głowy jest przyczyną TMD.
- Interwencje ukierunkowane na szyję mogą u części dorosłych, zwłaszcza z mięśniowymi postaciami TMD, krótkoterminowo zmniejszać ból. Dowody dotyczące trwałości efektów i ich wielkości są mniej pewne.
- Nagłe zaburzenia mowy, opadnięcie części twarzy, osłabienie kończyny, zaburzenia widzenia lub inne nowe objawy neurologiczne wymagają natychmiastowej pomocy medycznej. Przy podejrzeniu udaru należy zadzwonić pod numer 112 lub 999.
Zaburzenia skroniowo-żuchwowe, określane skrótem TMD, obejmują grupę problemów mięśniowo-szkieletowych związanych ze stawami skroniowo-żuchwowymi, mięśniami żucia i powiązanymi tkankami. Aktualne stanowisko AADOCR z 2026 roku podkreśla również znaczenie modulacji neuronalnej oraz możliwość współwystępowania TMD z innymi problemami bólowymi. Stanowisko AADOCR dotyczące TMD.
Do możliwych objawów TMD należą między innymi ból mięśni żucia lub stawu, sztywność żuchwy, ograniczenie jej ruchu, bolesne trzaski oraz ból promieniujący w kierunku twarzy lub szyi. National Institute of Dental and Craniofacial Research wskazuje jednocześnie, że bezbolesne klikanie lub trzaskanie w stawie jest częste i samo w sobie nie wymaga leczenia.
Jeśli szyja i żuchwa są objawowe w tym samym okresie, ocena obu obszarów może dostarczyć klinicznie przydatnych informacji. Nie oznacza to jednak, że ból szyi jest przyczyną TMD ani że TMD wyjaśnia każdą dolegliwość szyi. Rozpoznanie wymaga uwzględnienia całego obrazu klinicznego, a nie jednej cechy postawy, pojedynczego testu lub miejsca występowania bólu.
Jak często ból szyi współwystępuje z TMD?
Badania wskazują, że u dorosłych z bólem szyi TMD rozpoznaje się częściej niż w grupach kontrolnych, ale dostępne dane nie pozwalają ustalić kierunku tej zależności. Nie ma też jednej wiarygodnej wartości określającej częstość współwystępowania obu problemów w całej populacji.
W przeglądzie systematycznym z metaanalizą opublikowanym w 2025 roku uwzględniono dziewięć badań przekrojowych. Osiem dotyczyło osób z bólem szyi, a jedno osób z szyjnopochodnym bólem głowy. W analizie dotyczącej bólu szyi szanse występowania TMD były większe niż w grupach kontrolnych, a łączny iloraz szans wyniósł 3,64. Iloraz szans nie jest tym samym co bezwzględne ryzyko i nie oznacza, że ból szyi powoduje TMD. Pewność dowodów oceniono jako bardzo niską, między innymi ze względu na przekrojowy charakter badań i niepełną kontrolę czynników zakłócających. Bizzarri i wsp., PMID 41517515.
Inny przegląd badań obserwacyjnych wykazał związek między ograniczeniem funkcji szyi i ograniczeniem funkcji żuchwy. U osób z TMD obserwowano również różnice w niektórych parametrach funkcji sensomotorycznej szyi, między innymi w zakresie ruchomości. Wyniki nie były jednak jednakowe dla wszystkich ocenianych cech. Cuenca-Martínez i wsp., PMID 32872670.
Współwystępowanie jest wskazówką do szerszej oceny, a nie dowodem przyczynowości. Jeśli pacjent ma objawy zarówno z okolicy żuchwy, jak i szyi, uwzględnienie obu obszarów może pomóc lepiej określić funkcjonalne ograniczenia. Nie oznacza to, że każda osoba z TMD wymaga terapii szyi.
Co wiadomo o powiązaniu szyi i żuchwy?
Drogi czuciowe związane z obszarem twarzy, głowy i górnej części szyi są ze sobą neurologicznie powiązane, ale znajomość tych połączeń nie pozwala ustalić przyczyny bólu u konkretnej osoby. Jednym z badanych mechanizmów jest integracja bodźców nocyceptywnych z obszaru unerwienia nerwu trójdzielnego oraz górnych segmentów szyjnych.
Przegląd zakresowy z 2025 roku obejmujący 83 badania opisał integrację informacji nocyceptywnej z obszarów orofacjalnego, czaszkowego i szyjnego w obrębie układu trójdzielno-szyjnego. Znaczna część danych mechanistycznych pochodziła jednak z badań eksperymentalnych na zwierzętach, dlatego mechanizmu tego nie można wykorzystywać jako bezpośredniego dowodu na źródło objawów u konkretnego pacjenta. Pankrath i wsp., PMID 41070561.
Co wiemy?
- TMD i ból szyi mogą występować jednocześnie.
- U części osób z TMD obserwuje się większe ograniczenie funkcji szyi i różnice w niektórych parametrach jej ruchomości.
- Drogi czuciowe związane z obszarem twarzy, głowy i górnej części szyi są funkcjonalnie powiązane.
- Interwencje skierowane na szyję mogą u wybranych pacjentów wpływać na ból i niektóre parametry funkcji żuchwy.
Czego nie wiemy?
- Na podstawie samego miejsca bólu nie można stwierdzić, czy problem rozpoczął się w szyi, w układzie żucia, czy w obu obszarach niezależnie.
- Nie ma podstaw do przypisywania każdego TMD problemowi odcinka szyjnego kręgosłupa.
- Zmniejszenie bólu żuchwy po terapii szyi nie dowodzi, że szyja była pierwotną przyczyną TMD.
- Pojedynczy test, palpacja, zakres ruchu lub ocena ustawienia głowy nie wystarczają do ustalenia rozpoznania.
Takie podejście jest zgodne z dokumentem dobrych praktyk INfORM/IADR dotyczącym rozpoznawania i postępowania w TMD. Dostępna jest również jego polska wersja przygotowana i zweryfikowana przez polskich ekspertów. Nitecka-Buchta i wsp., polska wersja INfORM/IADR, PMID 40823935.
Czy postawa głowy może wyjaśniać ból szyi i TMD?
Sama postawa głowy lub ustawienie odcinka szyjnego nie pozwalają wyjaśnić, dlaczego dana osoba ma TMD. Nawet jeśli określona cecha postawy występuje częściej w grupie osób z objawami, zależność statystyczna nie dowodzi, że ta cecha spowodowała dolegliwości.
W metaanalizie badań obserwacyjnych dotyczących osób z TMD nie stwierdzono istotnych różnic w ustawieniu odcinka szyjnego ani pozycji czaszkowo-szyjnej w porównaniu z osobami bez TMD. Jednocześnie wykazano zależności dotyczące ograniczenia funkcji szyi i żuchwy oraz różnice w części parametrów sensomotorycznych. Cuenca-Martínez i wsp., PMID 32872670.
Ocena postawy może być jednym z elementów badania funkcjonalnego, ale nie powinna służyć do automatycznego wskazywania przyczyny TMD. Klinicznie bardziej użyteczne jest sprawdzenie, czy ruch, obciążenie i określone aktywności są powtarzalnie związane z objawami oraz ograniczeniem funkcji pacjenta.
Kiedy badanie szyi może zmienić plan postępowania?
Ocena szyi jest szczególnie uzasadniona, gdy dolegliwości szyjne są wyraźną częścią obrazu klinicznego albo funkcja szyi i żuchwy zmienia się równolegle. Samo rozpoznanie TMD nie oznacza, że odcinek szyjny wymaga leczenia.
Badanie może uwzględniać zachowanie objawów podczas ruchu szyi i żuchwy, istotne ograniczenia ruchomości, tolerancję codziennych aktywności oraz, gdy istnieją wskazania, ocenę neurologiczną. Wynik pojedynczego testu należy interpretować w kontekście całego wywiadu i badania.
| Objaw szyi | Objaw żuchwy lub twarzy | Co warto ocenić |
|---|---|---|
| Ból przy obracaniu lub pochylaniu głowy | Ból żuchwy, skroni lub twarzy występujący w tym samym okresie | Czy ruch szyi zmienia znany pacjentowi ból i czy podobna zależność występuje podczas ruchu lub obciążania żuchwy |
| Ograniczona ruchomość szyi | Ograniczone lub bolesne otwieranie ust | Zakres ruchu obu obszarów, zachowanie objawów i wpływ ograniczenia na codzienne czynności |
| Ból lub zmęczenie szyi podczas pracy i długiego siedzenia | Nasilanie bólu mięśni żucia, zaciskania szczęk lub bólu głowy | Zachowanie objawów w czasie, obciążenie, przerwy, sen, stres i zachowania związane z zaciskaniem szczęk |
| Ból po urazie odcinka szyjnego | Objawy żuchwy pojawiające się lub nasilające po urazie | Mechanizm urazu, funkcję szyi i żuchwy, objawy neurologiczne oraz wskazania do dalszej diagnostyki |
| Ból szyi współwystępujący z bólem głowy | Ból żuchwy lub mięśni żucia | Charakter bólu głowy, funkcję szyi i układu żucia oraz możliwość współwystępowania kilku problemów |
Więcej informacji dotyczących tego obszaru znajduje się na stronie poświęconej terapii odcinka szyjnego kręgosłupa. Jeśli objawy pojawiły się po urazie, pomocne może być również omówienie związków między urazem szyi a zaburzeniami skroniowo-żuchwowymi.
Co mówią badania o terapii odcinka szyjnego przy TMD?
Interwencje ukierunkowane na szyję mogą krótkoterminowo zmniejszać ból u części dorosłych z TMD, przy czym najbardziej bezpośrednie dane dotyczą przede wszystkim mięśniowych postaci TMD. Nie oznacza to, że terapia szyi jest potrzebna każdemu pacjentowi ani że usuwa przyczynę zaburzenia.
Przegląd systematyczny z 2023 roku obejmował pięć badań randomizowanych i 213 dorosłych z TMD, z których 90% stanowiły kobiety. Terapia manualna skierowana na odcinek szyjny wiązała się z krótkoterminowym zmniejszeniem bólu orofacjalnego oraz poprawą progu bólu uciskowego i funkcji żuchwy. Autorzy zaznaczyli, że potrzebne są lepsze dane dotyczące jakości dowodów i utrzymywania się efektów po zakończeniu interwencji. Liberato i wsp., PMID 37389837.
Metaanaliza z 2024 roku objęła siedem badań randomizowanych dotyczących dorosłych z mięśniowym TMD. Interwencje szyjne porównywano między innymi z brakiem leczenia, terapią pozorowaną, edukacją lub technikami niewymierzonymi w odcinek szyjny. Wyniki wskazywały na krótkoterminową poprawę części parametrów bólowych, ale heterogeniczność analiz była wysoka, między innymi 79% dla natężenia bólu i 90% dla progu bólu uciskowego mięśnia żwacza. Ogranicza to pewność co do wielkości efektu u konkretnego pacjenta. Bednarczyk i wsp., PMID 38454576.
W metaanalizie z 2025 roku obejmującej 14 badań randomizowanych i 825 pacjentów z mięśniowymi TMD wykazano statystycznie istotne wyniki dotyczące natężenia bólu i progu bólu uciskowego. Dla maksymalnego otwierania ust wynik całej analizy nie był istotny statystycznie. Korzystny wynik pojawił się natomiast w analizie podgrupy łączącej terapię manualną z ćwiczeniami szyi. Autorzy podkreślili różnorodność stosowanych interwencji i potrzebę większych, lepiej zaprojektowanych badań. Qu i wsp., PMID 40825527.
Jak czytać najważniejsze wyniki badań?
| Publikacja | Co badano? | Najważniejszy wynik | Jak interpretować? |
|---|---|---|---|
| Bizzarri 2025 | 9 badań przekrojowych dotyczących bólu szyi lub szyjnopochodnego bólu głowy i TMD | U osób z bólem szyi stwierdzano większe szanse występowania TMD, OR 3,64 | Potwierdza związek i zasadność uwzględnienia obu obszarów w ocenie. Nie dowodzi przyczynowości. Pewność dowodów była bardzo niska. |
| Liberato 2023 | 5 RCT, 213 dorosłych z TMD, 90% kobiet | Krótkoterminowe zmniejszenie bólu oraz poprawa progu bólu uciskowego i funkcji żuchwy po terapii manualnej szyi | Możliwy efekt krótkoterminowy. Nie wiadomo, w jakim stopniu utrzymuje się po zakończeniu terapii. |
| Bednarczyk 2024 | 7 RCT u dorosłych z mięśniowym TMD | Korzystne krótkoterminowe wyniki dla części parametrów bólu i wrażliwości bólowej | Wysoka heterogeniczność części analiz ogranicza pewność dotyczącą wielkości efektu. |
| Qu 2025 | 14 RCT, 825 pacjentów z mięśniowymi TMD | Poprawa części wyników bólowych. Brak istotnej poprawy maksymalnego otwierania ust w analizie ogólnej. | Poprawę otwierania ust stwierdzono dopiero w podgrupie łączącej terapię manualną z ćwiczeniami szyi. Nie należy przypisywać tego efektu jednej metodzie. |
Zmniejszenie bólu po terapii szyi jest wynikiem klinicznym, a nie dowodem na „nastawienie”, „odblokowanie” lub trwałą korekcję struktur. Krótkoterminowej poprawy nie należy również utożsamiać z wyleczeniem ani z potwierdzeniem, że szyja była pierwotną przyczyną TMD.
Dobór postępowania zależy od wyniku badania, charakteru objawów, przeciwwskazań, oczekiwań pacjenta i reakcji na leczenie. Techniki manualne mogą być jednym z elementów szerszego postępowania, a nie celem samym w sobie. Więcej informacji znajduje się na stronie dotyczącej terapii manualnej w Częstochowie.
Kiedy objawy szyi wymagają osobnej diagnostyki?
Nie każdy ból szyi współwystępujący z TMD ma charakter mięśniowo-szkieletowy. Nietypowy przebieg, poważny uraz, nowe objawy neurologiczne albo wyraźne objawy ogólnoustrojowe mogą wymagać diagnostyki medycznej niezależnie od problemu żuchwy.
Oceny medycznej wymagają szczególnie sytuacje, w których występuje:
- świeży poważny uraz szyi lub głowy, szczególnie z silnym bólem, utratą przytomności albo objawami neurologicznymi,
- narastające osłabienie ręki lub nogi, wyraźne zaburzenia czucia, nowe problemy z chodzeniem, równowagą, koordynacją lub sprawnością rąk,
- silny lub nasilający się ból połączony z gorączką, ciężkim stanem ogólnym albo istotnie obniżoną odpornością,
- postępujący, niewyjaśniony ból wraz z innymi istotnymi elementami wywiadu, na przykład przebytą chorobą nowotworową.
Jeśli nagle pojawi się zaburzenie mowy, opadnięcie części twarzy, osłabienie kończyny, zaburzenie widzenia albo inny nowy objaw sugerujący udar, należy natychmiast zadzwonić pod numer 112 lub 999. Nie należy czekać, czy objawy samoistnie ustąpią. Takie postępowanie wskazuje również pacjent.gov.pl.
Pojedyncza cecha ostrzegawcza nie potwierdza automatycznie konkretnej poważnej choroby. Jej znaczenie zależy od całego obrazu klinicznego. Przegląd wytycznych dotyczących bólu szyi wykazał niewielką zgodność pomiędzy dokumentami w zakresie poszczególnych czerwonych flag oraz ograniczoną podstawę dowodową dla części z nich. Feller i wsp., PMID 39639931.
Jeśli dominującym problemem są ból żuchwy, ból twarzy lub ograniczenie jej funkcji, szerszy kontekst diagnostyczny opisano na stronie dotyczącej zaburzeń stawu skroniowo-żuchwowego i bólu twarzy.
Jak oceniać efekt pracy z szyją bez przypisywania jej wszystkich objawów?
Efekt postępowania najlepiej oceniać na podstawie zmian objawów i funkcji istotnych dla pacjenta, a nie pojedynczego testu lub chwilowej zmiany zakresu ruchu. Jeśli głównym problemem pozostaje bolesne żucie, sama poprawa rotacji szyi nie oznacza jeszcze istotnej poprawy klinicznej.
W zależności od problemu można obserwować:
- natężenie bólu szyi oraz bólu żuchwy lub twarzy,
- częstotliwość i czas trwania objawów,
- ruchomość szyi, jeśli jej ograniczenie miało znaczenie funkcjonalne,
- zakres i bolesność otwierania ust,
- tolerancję żucia, ziewania i dłuższego mówienia,
- tolerancję pracy przy komputerze, prowadzenia samochodu i innych czynności związanych z objawami szyi,
- reakcję objawów bezpośrednio po interwencji oraz w kolejnych godzinach i dniach.
Jeśli po terapii szyi zmniejsza się ból twarzy, jest to przydatna informacja kliniczna. Nie dowodzi jednak automatycznie, że szyja była źródłem wszystkich objawów. Na zmianę bólu mogą wpływać między innymi naturalne wahania dolegliwości, zmiana aktywności, sen, stres i równoległe elementy leczenia.
Przy kolejnych ocenach ważne jest więc nie tylko pytanie, czy ból jest mniejszy, lecz również czy pacjent może sprawniej wykonywać czynności, które wcześniej były ograniczone.
Co zrobić, gdy jednocześnie boli szyja i żuchwa?
Jeśli oba obszary są objawowe, uzasadnione jest uwzględnienie ich podczas jednego wywiadu i badania, a następnie skoncentrowanie postępowania na elementach, które rzeczywiście wiążą się z objawami lub ograniczeniem funkcji.
- Określ zachowanie objawów. Zwróć uwagę, kiedy boli szyja, kiedy żuchwa oraz które ruchy i aktywności nasilają lub zmniejszają dolegliwości.
- Nie zakładaj kierunku zależności. Ból szyi nie musi być przyczyną TMD, a TMD nie wyjaśnia automatycznie każdego bólu szyi.
- Oceń funkcję obu obszarów. Znaczenie mogą mieć zarówno trudności podczas ruchu szyi, jak i ograniczenie żucia, mówienia czy otwierania ust.
- Uwzględnij inne możliwe wyjaśnienia. Nietypowe objawy, poważny uraz lub objawy neurologiczne mogą wymagać innego kierunku diagnostyki.
- Ustal konkretne cele. Może to być łatwiejsze żucie, większa tolerancja pracy, swobodniejsze obracanie głowy albo rzadsze epizody bólu.
- Oceniaj wynik leczenia, nie teorię. Dany element postępowania ma większy sens, jeśli przekłada się na istotną zmianę bólu lub funkcji, a nie tylko na chwilową zmianę pojedynczego parametru.
Dokument dobrych praktyk INfORM/IADR podkreśla znaczenie właściwego rozpoznania, podejścia skoncentrowanego na pacjencie oraz ostrożności wobec niepotrzebnych i nieodwracalnych interwencji. Jego polska wersja opublikowana w 2025 roku ułatwia odniesienie tych zasad do praktyki klinicznej w Polsce. Aktualne stanowisko AADOCR również opisuje TMD jako grupę złożonych problemów mięśniowo-szkieletowych modulowanych przez układ nerwowy, a nie jako następstwo jednej cechy ustawienia ciała lub zgryzu.
FAQ
Czy ból szyi może być odczuwany również w okolicy twarzy lub żuchwy?
Takie rozprzestrzenianie się bólu jest możliwe ze względu na powiązania dróg czuciowych związanych z górnym odcinkiem szyjnym oraz obszarem unerwienia nerwu trójdzielnego. Samo miejsce lub kierunek promieniowania bólu nie wystarczają jednak do ustalenia jego źródła.
Czy trzaski w stawie skroniowo-żuchwowym i ból szyi oznaczają TMD?
Nie. Bezbolesne trzaski i klikanie w stawie skroniowo-żuchwowym są częste i same w sobie nie wymagają leczenia. Jeśli pojawia się ból, blokowanie żuchwy, ograniczenie ruchu lub wyraźne zaburzenie funkcji, potrzebna może być szersza ocena.
Czy trzeba korygować wysunięcie głowy, aby leczyć TMD?
Nie ma podstaw, aby traktować określoną statyczną postawę jako uniwersalną przyczynę TMD. Znaczenie ma cały obraz kliniczny, zachowanie objawów i ograniczenia funkcji, a nie dopasowanie sylwetki do jednego wzorca postawy.
Czy terapia szyi może zastąpić ocenę stawu skroniowo-żuchwowego?
Nie, jeśli występują objawy związane z żuchwą. Terapia szyi może być elementem postępowania u wybranych osób, ale nie zastępuje oceny funkcji układu żucia ani diagnostyki innych możliwych przyczyn bólu twarzy.
Skąd wiadomo, czy praca z szyją ma znaczenie dla objawów TMD?
Najbardziej użyteczna jest powtarzalna poprawa istotnych dla pacjenta objawów lub funkcji. Wynik należy oceniać na podstawie kilku parametrów i ich zmian w czasie, a nie pojedynczego testu lub krótkotrwałego zwiększenia zakresu ruchu.
Źródła
- American Association for Dental, Oral, and Craniofacial Research. Temporomandibular Disorders (TMDs) Position Statement. 2026.
- National Institute of Dental and Craniofacial Research. TMD - Temporomandibular Disorders.
- Bizzarri P. i wsp. Temporomandibular Disorders and Orofacial Outcomes in Subjects with Neck Pain and/or Cervicogenic Headache: A Systematic Review with Meta-Analysis. J Clin Med. 2025. PMID 41517515.
- Cuenca-Martínez F. i wsp. Craniocervical and Cervical Spine Features of Patients with Temporomandibular Disorders: A Systematic Review and Meta-Analysis of Observational Studies. J Clin Med. 2020. PMID 32872670.
- Pankrath F. i wsp. Integration of nociceptive activity from orofacial, cranial and cervical regions in the trigeminocervical nucleus: a scoping review with clinical implications. J Oral Facial Pain Headache. 2025. PMID 41070561.
- Liberato F.M.G. i wsp. Manual Therapy Applied to the Cervial Joint Reduces Pain and Improves Jaw Function in Individuals with Temporomandibular Disorders: A Systematic Review on Manual Therapy for Orofacial Disorders. J Oral Facial Pain Headache. 2023. PMID 37389837.
- Bednarczyk V., Proulx F., Paez A. The effectiveness of cervical rehabilitation interventions for pain in adults with myogenic temporomandibular disorders: A systematic review and meta-analysis. J Oral Rehabil. 2024. PMID 38454576.
- Qu J. i wsp. Efficacy of manipulation and therapeutic exercise applied to the neck region of patients with temporomandibular disorders: A systematic review and meta-analysis. J Stomatol Oral Maxillofac Surg. 2025. PMID 40825527.
- Nitecka-Buchta A. i wsp. Temporomandibular disorders: INfORM/IADR key points for good clinical practice based on standard of care: The Polish language version. Dent Med Probl. 2025. PMID 40823935.
- Feller D. i wsp. Red flags for potential serious pathologies in people with neck pain: a systematic review of clinical practice guidelines. Arch Physiother. 2024. PMID 39639931.
- Ministerstwo Zdrowia. Niespodziewany udar. pacjent.gov.pl.