Najważniejsze informacje
- Gorsza jakość snu i bezsenność wiążą się z większym prawdopodobieństwem bolesnych zaburzeń skroniowo-żuchwowych (TMD). Zależność jest widoczna także w badaniach, w których problemy ze snem występowały przed pierwszym epizodem TMD.
- Nie ustalono jednej liczby godzin snu, poniżej której ryzyko TMD nagle rośnie. Krótki sen, bezsenność i zła jakość snu opisują różne zjawiska i nie powinny być traktowane zamiennie.
- Najbardziej konsekwentny związek ze snem dotyczy bolesnych postaci TMD, w tym bólu mięśni żucia i bólu stawu skroniowo-żuchwowego.
- Więcej danych przemawia za związkiem problemów ze snem z wystąpieniem i nasileniem bólu niż za ich rolą w przewidywaniu przewlekłości. Dane dotyczące snu jako czynnika prognostycznego utrzymywania się bólu TMD pozostają niespójne.
- Wiemy więcej o związku zaburzeń snu z TMD niż o tym, czy leczenie problemów ze snem zmniejsza sam ból TMD. Rozpoznane zaburzenia snu należy odpowiednio leczyć, ale nie są one samodzielnym wyjaśnieniem ani samodzielnym celem terapii TMD.
Zaburzenia skroniowo-żuchwowe (TMD) obejmują grupę problemów dotyczących między innymi mięśni żucia, stawów skroniowo-żuchwowych oraz związanych z nimi funkcji. Mogą powodować ból żuchwy, twarzy lub okolicy skroni, ograniczenie ruchu żuchwy albo dolegliwości podczas żucia. TMD nie są jedną chorobą, a pojedynczy objaw nie wystarcza do ustalenia rozpoznania.[1]
Sen jest jednym z czynników, które mogą mieć znaczenie przy bolesnych postaciach TMD. Aktualne badania wskazują na związek pomiędzy problemami ze snem a występowaniem i nasileniem dolegliwości, ale nie uzasadniają prostego wniosku, że zbyt krótki sen samodzielnie powoduje TMD. Dla prawidłowej interpretacji trzeba rozróżnić czas snu, jego jakość, bezsenność, zaburzenia oddychania podczas snu oraz współistniejące czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne.
Czym różnią się niedobór snu, krótki sen, bezsenność i zła jakość snu w kontekście TMD?
Nie są to pojęcia równoważne. Można spać krótko bez bezsenności, mieć bezsenność mimo odpowiednio długiego czasu przeznaczonego na sen albo spędzać wiele godzin w łóżku przy częstych wybudzeniach i małej efektywności snu.
| Pojęcie | Co oznacza? | Znaczenie przy TMD |
|---|---|---|
| Niedobór snu | Sen jest niewystarczający w stosunku do potrzeb organizmu. Problem może dotyczyć jego długości, regularności lub jakości. | To szerokie określenie. Nie wskazuje konkretnej przyczyny problemu ze snem. |
| Krótki sen | Całkowity czas snu jest krótki. W badaniach stosuje się różne wartości graniczne, na przykład mniej niż 6 lub mniej niż 7 godzin. | Opisuje długość snu, a nie rozpoznanie choroby. Sam krótki sen nie oznacza bezsenności ani TMD. |
| Bezsenność | Obejmuje trudności z zasypianiem, utrzymaniem snu lub zbyt wczesne budzenie, którym mogą towarzyszyć następstwa w ciągu dnia. | Może występować zarówno przy krótkim, jak i stosunkowo długim czasie snu. Rozpoznanie zaburzenia bezsenności wymaga oceny klinicznej. |
| Zła jakość snu | Może obejmować długie zasypianie, częste wybudzenia, małą efektywność snu, brak regeneracji i niezadowolenie ze snu. | Ten wymiar jest szczególnie często związany z bolesnymi TMD w badaniach obserwacyjnych i prospektywnych. |
Przewlekłe zaburzenie bezsenności obejmuje między innymi trudności ze snem występujące co najmniej 3 noce w tygodniu przez co najmniej 3 miesiące, powodujące istotny dyskomfort lub pogorszenie funkcjonowania i utrzymujące się mimo odpowiednich warunków do snu.[11] Objawy występujące krócej lub rzadziej nie są więc automatycznie przewlekłym zaburzeniem bezsenności.
W badaniach dotyczących TMD często wykorzystuje się Pittsburgh Sleep Quality Index (PSQI). Jest to kwestionariusz pozwalający ocenić różne aspekty subiektywnej jakości snu. Wynik PSQI nie jest samodzielnym rozpoznaniem bezsenności, bezdechu sennego ani TMD.
Co mówią badania o związku między krótkim snem a ryzykiem wystąpienia TMD?
Najwięcej danych dotyczy gorszej jakości snu i bezsenności, a mniej samej długości snu. Wyniki badań prospektywnych wskazują, że problemy ze snem mogą poprzedzać pojawienie się bolesnego TMD, ale nie pozwalają sprowadzić ryzyka do jednej liczby godzin.
W metaanalizie badań wykorzystujących RDC/TMD lub DC/TMD iloraz szans występowania TMD u osób z gorszą subiektywną jakością snu wynosił 4,45. Najsilniejsze zależności stwierdzono dla zaburzeń mięśniowych oraz bólu stawowego, a słabsze dla przemieszczeń krążka stawowego.[2] Jest to jednak przede wszystkim dowód na współwystępowanie. OR 4,45 nie oznacza, że zła jakość snu powoduje 4,45-krotny wzrost indywidualnego ryzyka zachorowania w przyszłości.
Istotnych danych dostarczył projekt OPPERA. Jakość snu oceniano w czasie u 2453 osób początkowo bez bolesnego TMD. Pogarszanie się jakości snu podczas obserwacji wiązało się z większą częstością pierwszego wystąpienia TMD, a skorygowany współczynnik hazardu wynosił 1,73 (95% CI 1,29-2,32).[3] Taki układ czasowy wzmacnia argument, że sen może mieć znaczenie w rozwoju bólu, ale badanie nie było eksperymentem i nie dowodzi prostego związku przyczynowego.
Nowsze dane populacyjne dotyczą bezsenności. W dużej koreańskiej kohorcie po dopasowaniu grup częstość nowych rozpoznań TMD wynosiła 6,46 przypadku na 1000 osobolat u osób z bezsennością i 4,48 na 1000 osobolat u osób bez bezsenności. Po uwzględnieniu zmiennych demograficznych, stylu życia i czynników klinicznych HR wynosił 1,36 (95% CI 1,25-1,49).[4] Dane administracyjne i obserwacyjny charakter badania nie pozwalają jednak potwierdzić przyczynowości.
Co pokazują najważniejsze badania i czego na ich podstawie nie można stwierdzić?
| Badanie | Co zbadano? | Najważniejszy wynik | Czego wynik nie dowodzi? |
|---|---|---|---|
| Roithmann i wsp.[2] | Przegląd systematyczny i metaanaliza jakości snu u osób z TMD. | Gorsza jakość snu była związana z TMD, OR 4,45. | Nie dowodzi, że zła jakość snu jest przyczyną TMD ani że OR odpowiada bezpośrednio wzrostowi bezwzględnego ryzyka. |
| OPPERA[3] | Prospektywna obserwacja 2453 osób początkowo bez bolesnego TMD. | Pogarszająca się jakość snu wiązała się z pierwszym wystąpieniem TMD, HR 1,73. | Nie było to badanie interwencyjne, więc nie pokazuje, że poprawa snu zapobiegnie TMD. |
| Kim i wsp.[4] | Duża kohorta oparta na danych koreańskiego systemu ubezpieczeniowego. | 6,46 vs 4,48 przypadku na 1000 osobolat; HR 1,36 dla osób z bezsennością. | Dane administracyjne i obserwacyjne nie pozwalają potwierdzić związku przyczynowego. |
| Machado i wsp.[9] | Metaanaliza 6 badań ilościowych dotyczących OSA i TMD. | Stwierdzono związek OSA z TMD, OR 2,61; pewność dowodów według GRADE była umiarkowana. | Nie ustala kierunku przyczynowego. Liczba badań była mała, a sposoby oceny OSA różniły się. |
| Mun i wsp.[13] | 140 kobiet z TMD i objawami bezsenności obserwowanych przez 14 dni za pomocą aktygrafii i dzienniczków bólu. | Dodatkowa godzina snu wiązała się średnio z bólem następnego dnia niższym o 0,11 punktu w skali 0-10. | Efekt był mały i obserwacyjny. Nie pokazuje, że celowe wydłużenie snu o godzinę spowoduje taki sam spadek bólu. |
Polskie dane kliniczne są zgodne z ogólnym obrazem. W badaniu przekrojowym obejmującym 219 dorosłych pacjentów z TMD z poradni we Wrocławiu 50,23% badanych uzyskało wynik PSQI wskazujący na złą jakość snu. Gorsza jakość snu była statystycznie związana z większym bólem mięśnia skroniowego oraz wyższą średnią wartością bólu ocenianych mięśni żucia.[14] Nie oznacza to jednak, że podobny odsetek dotyczy wszystkich osób z TMD w Polsce. Była to wyselekcjonowana grupa pacjentów poradni, a badanie miało charakter przekrojowy.
Dane wskazują na związek, ale nie na prostą przyczynowość. Problemy ze snem można traktować jako jeden z elementów profilu ryzyka i przebiegu bolesnego TMD. Nie ma podstaw, aby uznać niedobór snu za samodzielną przyczynę TMD u konkretnej osoby.
Sen należy więc analizować razem z innymi elementami obrazu klinicznego. Szerszy kontekst przedstawia artykuł o czynnikach ryzyka zaburzeń skroniowo-żuchwowych.
Które postacie TMD są najsilniej związane z gorszą jakością i niedoborem snu?
Związek ze snem jest najbardziej konsekwentny w przypadku bolesnych postaci TMD. W metaanalizie gorsza jakość snu była związana przede wszystkim z zaburzeniami mięśniowymi oraz bólem stawowym. Zależność była słabsza w przypadku przemieszczeń krążka stawowego.[2]
Ma to praktyczne znaczenie, ponieważ TMD obejmują różne problemy mięśniowe i stawowe. Bezbolesne kliknięcie w stawie nie jest tym samym zjawiskiem klinicznym co przewlekły ból mięśni żucia. NIDCR wskazuje, że kliknięcia lub trzaski w stawach skroniowo-żuchwowych bez bólu są częste i same w sobie zwykle nie wymagają leczenia.[1]
Nie należy zatem przenosić wyników badań dotyczących przewlekłego bólu TMD na każdą osobę, która zauważa dźwięk lub niewielką asymetrię ruchu żuchwy. O rozpoznaniu decyduje szerszy obraz kliniczny.
Więcej informacji o różnych postaciach problemu znajduje się w materiale dotyczącym dysfunkcji stawu skroniowo-żuchwowego, ich przyczyn, objawów i leczenia.
Dlaczego niewyspanie może zwiększać wrażliwość na ból żuchwy i mięśni żucia?
Ograniczanie lub fragmentacja snu mogą zwiększać wrażliwość na ból. Jest to jeden z biologicznie prawdopodobnych mechanizmów mogących częściowo wyjaśniać związek pomiędzy snem i bolesnym TMD, ale nie stanowi dowodu, że niedobór snu bezpośrednio wywołuje chorobę stawu lub mięśni żucia.
Metaanaliza badań eksperymentalnych dotyczących snu i bólu wskazuje, że całkowita deprywacja snu może obniżać próg i tolerancję bólu, częściowe ograniczenie snu zwiększać spontanicznie odczuwany ból, a fragmentacja snu wpływać na część parametrów wrażliwości bólowej.[6] Większość danych eksperymentalnych pochodzi jednak od zdrowych uczestników, dlatego nie można bezpośrednio przenosić wielkości tych efektów na osoby z TMD.
W praktyce ból może być po gorszej nocy bardziej dokuczliwy bez proporcjonalnego zwiększenia uszkodzenia tkanek. Natężenie bólu nie jest prostą miarą stopnia uszkodzenia struktur. Na odczuwanie bólu wpływają równocześnie procesy biologiczne, sen, stres, nastrój, wcześniejsze doświadczenia i aktualny kontekst.
Badanie 128 kobiet z TMD i bezsennością sugerowało, że fenotyp bezsenności z obiektywnie mierzonym snem krótszym niż 6 godzin może wiązać się z cięższym profilem klinicznym.[5] Wynik wymaga jednak ostrożnej interpretacji. Po dodatkowym uwzględnieniu rasy jako zmiennej współzakłócającej wcześniejsze różnice w głównych analizach nie były już istotne statystycznie, z wyjątkiem ograniczenia funkcji żuchwy. Badanie nie ustanawia 6 godzin jako granicy, poniżej której zaczyna się ryzyko TMD.
Czy TMD może pogarszać sen i tworzyć błędne koło bólu, wybudzeń i zmęczenia?
Zależność może działać w obu kierunkach. Gorszy sen może zwiększać podatność na ból, natomiast ból, trudność w znalezieniu wygodnej pozycji, stres związany z objawami lub inne problemy zdrowotne mogą utrudniać zasypianie i utrzymanie ciągłości snu.
Nie powinno się jednak zakładać, że sen pogarsza się wyłącznie wskutek bólu TMD. W projekcie OPPERA jakość snu pogarszała się już przed pierwszym rozpoznaniem bolesnego TMD.[3] Z drugiej strony osoby z utrzymującym się bólem mogą doświadczać nocnych wybudzeń, zmęczenia i większego obciążenia psychicznego.
Możliwe wzajemne podtrzymywanie objawów można przedstawić w kilku krokach:
- sen staje się krótszy, bardziej fragmentaryczny lub mniej regenerujący,
- tolerancja bólu i codziennych obciążeń może się pogorszyć,
- ból żuchwy lub mięśni żucia może być bardziej odczuwalny,
- ból, niepokój i większa koncentracja na objawach mogą ponownie utrudniać sen.
Nie jest to obowiązkowy przebieg TMD u każdej osoby. Zależność między snem i bólem jest zmienna i może być modyfikowana przez wiele innych czynników. Szerzej opisuje ją artykuł o jakości snu u osób z zaburzeniami skroniowo-żuchwowymi.
Jak stres, lęk i inne czynniki psychologiczne wpływają na związek między snem a TMD?
Stres, lęk, nastrój i sposób reagowania na ból mogą wpływać jednocześnie na sen oraz nasilenie dolegliwości TMD. Nie oznacza to, że ból jest „tylko psychiczny” albo że objawy istnieją wyłącznie z powodu stresu.
Przewlekłe pobudzenie i zamartwianie się mogą utrudniać zasypianie i sprzyjać wybudzeniom. Z kolei niewyspanie może wpływać na regulację emocji i przetwarzanie bodźców bólowych. Przewlekły ból może dodatkowo zwiększać obciążenie emocjonalne i ograniczać codzienne funkcjonowanie.
Dane prognostyczne dotyczące utrzymywania się bólu TMD pokazują jednak, że nie wszystkie czynniki mają jednakową siłę dowodów. W przeglądzie systematycznym sześciu badań prospektywnych wyższe początkowe nasilenie bólu i katastrofizacja miały umiarkowaną pewność dowodów jako czynniki związane z późniejszym utrzymywaniem się bólu, podczas gdy dane dotyczące czynników związanych ze snem były niespójne i miały niską lub bardzo niską pewność.[15]
Dlatego przy utrzymującym się bolesnym TMD ocena nie powinna ograniczać się do samego stawu ani do samego snu. Istotne mogą być również początkowe nasilenie bólu, ból w innych obszarach ciała, funkcjonowanie, stres, nastrój, lęk, katastrofizacja i zachowania związane z bólem.
Dwie osoby mogą zgłaszać podobny ból żuchwy, ale mieć zupełnie inny kontekst kliniczny. U jednej sen jest prawidłowy i objawy są krótkotrwałe. U drugiej współistnieją przewlekła bezsenność, duża senność w dzień i silne obciążenie emocjonalne. Lokalizacja bólu może być podobna, lecz zakres potrzebnej oceny będzie inny.
Ocena snu nie zastępuje badania TMD. Tak samo badanie stawu i mięśni żucia nie zastępuje diagnostyki bezsenności, depresji, zaburzeń lękowych ani zaburzeń oddychania podczas snu.
Czy bruksizm senny, chrapanie i bezdech senny mają niezależny związek z TMD?
Bruksizm senny, chrapanie i obturacyjny bezdech senny to różne zjawiska i nie należy traktować ich jako jednego mechanizmu TMD. Ich związki z TMD mają również różny poziom pewności.
| Problem | Co wiadomo o związku z TMD? | Znaczenie praktyczne |
|---|---|---|
| Bruksizm senny | Aktualny konsensus definiuje go jako aktywność mięśni żucia podczas snu, która może mieć charakter rytmiczny lub nierytmiczny i nie jest sama w sobie zaburzeniem ruchowym ani zaburzeniem snu.[8] Związek z bolesnym TMD zależy między innymi od sposobu oceny. Badania wykorzystujące samoopis częściej wykazują zależność niż badania oparte na pomiarach instrumentalnych.[7] | Bruksizm jest zachowaniem ruchowym, a nie automatycznie chorobą wymagającą leczenia. Nie należy zakładać, że każdy ból TMD jest następstwem nocnego zaciskania lub zgrzytania zębami. |
| Chrapanie | Samo chrapanie nie jest rozpoznaniem obturacyjnego bezdechu sennego i nie potwierdza przyczyny TMD. | Znaczenie rośnie, gdy współistnieją obserwowane przerwy w oddychaniu, dławienie się podczas snu lub znaczna senność dzienna. |
| Obturacyjny bezdech senny (OSA) | Metaanaliza wykazała związek TMD z OSA, OR 2,61 (95% CI 2,31-2,95). Do analizy ilościowej włączono 6 badań, a pewność dowodów według GRADE oceniono jako umiarkowaną.[9] | Wynik potwierdza związek, ale nie dowodzi, że OSA powoduje TMD lub odwrotnie. Podejrzenie OSA wymaga osobnej oceny. |
Międzynarodowy konsensus dotyczący bruksizmu podkreśla również, że bruksizm jest zachowaniem ruchowym, które w zależności od sytuacji może stanowić czynnik ryzyka, czynnik ochronny lub nie mieć istotnych konsekwencji klinicznych. Ocena jego znaczenia powinna więc dotyczyć nie tylko samej obecności aktywności mięśni, lecz także jej możliwych następstw.[8]
Metaanaliza OSA i TMD uzupełnia wcześniejsze dane prospektywne, ale nie rozstrzyga kierunku przyczynowego. Autorzy zwracają uwagę między innymi na małą liczbę badań i różne sposoby oceny OSA.[9]
Różnice pomiędzy zjawiskami występującymi podczas snu opisano szerzej w artykule o tym, czy istnieje związek między chrapaniem a bruksizmem.
Regularne głośne chrapanie połączone z obserwowanymi przerwami w oddychaniu, dławieniem się, gwałtownym łapaniem powietrza lub znaczną sennością w ciągu dnia powinno skłonić do konsultacji lekarskiej pod kątem zaburzeń oddychania podczas snu. Jeśli dochodzi do niekontrolowanego przysypiania podczas prowadzenia samochodu, nie należy kontynuować jazdy do czasu wyjaśnienia przyczyny nadmiernej senności.
Czy istnieje liczba godzin snu, poniżej której ryzyko TMD wyraźnie rośnie?
Nie ustalono wiarygodnego progu długości snu specyficznego dla TMD. W badaniach stosowano różne definicje krótkiego snu, dlatego wartości takie jak 6 lub 7 godzin nie powinny być traktowane jako granica diagnostyczna albo punkt, po którego przekroczeniu nagle rozwija się TMD.
American Academy of Sleep Medicine i Sleep Research Society zalecają zdrowym dorosłym regularny sen trwający co najmniej 7 godzin na noc w celu wspierania zdrowia.[10] Jest to ogólna rekomendacja dotycząca zdrowia, a nie próg ryzyka TMD.
W badaniu kobiet z TMD i bezsennością zastosowano wartość poniżej 6 godzin jako definicję fenotypu bezsenności z obiektywnie krótkim snem.[5] Nie oznacza to, że 5 godzin i 59 minut stanowi kliniczną granicę, a nieco dłuższy sen eliminuje ryzyko.
W praktyce ważniejszy jest cały wzorzec snu: czy regularnie jest on zbyt krótki w stosunku do potrzeb, czy występują częste wybudzenia, trudności z zasypianiem, brak regeneracji, istotna senność dzienna albo objawy sugerujące konkretne zaburzenie snu.
Kiedy przy objawach TMD warto ocenić sen i czy jego poprawa może zmniejszyć ból lub ryzyko przewlekłości?
Sen warto uwzględnić w ocenie szczególnie wtedy, gdy występuje bolesna postać TMD, objawy utrzymują się lub nawracają oraz gdy współistnieją bezsenność, częste wybudzenia, wyraźne niewyspanie albo nadmierna senność w dzień. Nie oznacza to jednak, że leczenie problemu ze snem automatycznie zmniejszy ból TMD lub zapobiegnie jego przewlekłości.
Dokładniejsza ocena snu jest szczególnie zasadna, gdy występują:
- regularne trudności z zasypianiem lub utrzymaniem snu,
- częste wybudzenia i brak poczucia regeneracji rano,
- utrzymujący się bardzo krótki sen,
- powtarzalne nasilenie bólu po gorszej nocy,
- znaczne zmęczenie albo senność w ciągu dnia,
- głośne chrapanie, obserwowane przerwy w oddychaniu lub wybudzenia z uczuciem duszenia,
- przewlekły ból współistniejący z nasilonym stresem, lękiem lub obniżonym nastrojem.
Przy przewlekłym zaburzeniu bezsenności aktualne wytyczne VA/DoD rekomendują wieloskładnikową terapię poznawczo-behawioralną bezsenności (CBT-I).[11] Leczenie bezsenności powinno jednak wynikać z jej właściwej oceny i nie może być traktowane jako substytut diagnostyki lub leczenia TMD.
Dowody na skuteczność interwencji ukierunkowanych na sen w zmniejszaniu samego bólu ustno-twarzowego są znacznie słabsze niż dowody na związek problemów ze snem z TMD. W małym badaniu pilotażowym 19 osób z przewlekłym mięśniowo-szkieletowym bólem ustno-twarzowym i bezsennością przydzielono do krótkiej interwencji ukierunkowanej na sen lub samoregulację bólu. Badanie ukończyło 12 osób. W grupie BBTI obserwowano zmniejszenie nasilenia objawów bezsenności, ale nie stwierdzono istotnych zmian natężenia bólu.[12]
Badanie to służyło przede wszystkim ocenie wykonalności większej próby klinicznej. Nie dowodzi ani skuteczności, ani nieskuteczności leczenia bezsenności jako sposobu zmniejszania bólu TMD.
Podobnie ostrożnie trzeba interpretować ryzyko przewlekłości. Przegląd systematyczny sześciu prospektywnych badań dotyczących utrzymywania się i przewlekłości bolesnego TMD wykazał, że czynniki związane ze snem miały niespójne związki z późniejszym przebiegiem bólu, a pewność dowodów była niska lub bardzo niska. W jednym z analizowanych badań bezsenność nie była związana ani z utrzymywaniem się bólu, ani z przejściem ostrego bólu TMD w ból przewlekły.[15]
Jak można dziś interpretować stan dowodów?
| Pytanie | Stan dowodów | Najbardziej uzasadniony wniosek |
|---|---|---|
| Czy gorszy sen wiąże się z TMD? | Dość spójne dane obserwacyjne i prospektywne, szczególnie dla bolesnych TMD. | Tak, istnieje wyraźny związek, ale nie dowodzi on prostej przyczynowości. |
| Czy problemy ze snem mogą poprzedzać wystąpienie TMD? | Dostępne są dane prospektywne. | Tak, mogą występować wcześniej, ale nie oznacza to, że sam sen jest wystarczającą przyczyną TMD. |
| Czy zły sen przewiduje przewlekłość bólu TMD? | Wyniki są niespójne, a pewność dowodów dotyczących czynników związanych ze snem jest niska lub bardzo niska.[15] | Obecnie nie można wiarygodnie przewidywać przewlekłości TMD na podstawie samego snu. |
| Czy leczenie snu zmniejsza ból TMD? | Bezpośrednich badań interwencyjnych jest bardzo mało. | Nie ma podstaw do obiecywania efektu przeciwbólowego lub zapobiegania przewlekłości wyłącznie dzięki poprawie snu. |
Najbardziej uzasadniony obecnie wniosek: rozpoznaną bezsenność lub inne zaburzenie snu należy odpowiednio leczyć ze względu na jego własne konsekwencje zdrowotne. Poprawa snu może być jednym z elementów szerszego postępowania przy bolesnym TMD, ale nie ma podstaw, aby obiecywać, że samo wydłużenie lub poprawa snu usunie TMD albo zapobiegnie jego przewlekłości.
Postępowanie powinno wynikać z rozpoznania, charakteru objawów i sytuacji pacjenta. W zależności od problemu może obejmować edukację, odpowiednio dobraną aktywność i ćwiczenia, ograniczenie zachowań przeciążających układ żucia oraz inne zachowawcze metody uzasadnione obrazem klinicznym. Sam fakt krótkiego snu nie wystarcza do wyboru terapii.
Szybszej oceny wymaga sytuacja, gdy:
- po poważniejszym urazie pojawia się wyraźne ograniczenie ruchu żuchwy, deformacja lub silny narastający ból,
- żuchwa pozostaje zablokowana i nie można prawidłowo otworzyć albo zamknąć ust,
- bólowi twarzy lub żuchwy towarzyszą narastający obrzęk, gorączka albo inne objawy mogące wskazywać na infekcję,
- podczas snu obserwowane są przerwy w oddychaniu, dławienie się lub gwałtowne nabieranie powietrza,
- senność w dzień powoduje niekontrolowane przysypianie, szczególnie podczas prowadzenia pojazdu lub wykonywania czynności wymagających pełnej czujności.
W zależności od objawów potrzebna może być współpraca dentysty, lekarza i fizjoterapeuty, a przy podejrzeniu bezsenności lub zaburzeń oddychania podczas snu również odpowiednia diagnostyka tych problemów.
FAQ
Czy jedna nieprzespana noc może wywołać TMD?
Nie ma podstaw, aby na podstawie jednej krótkiej nocy przewidywać rozwój TMD. Przejściowy niedobór snu może zwiększyć zmęczenie lub wrażliwość na ból, ale TMD mają wieloczynnikowe uwarunkowania.
Czy spanie 6 godzin oznacza duże ryzyko TMD?
Nie. Nie ustalono progu czasu snu pozwalającego przewidzieć TMD u konkretnej osoby. Sześć godzin było wartością stosowaną w części badań do definiowania krótkiego snu, a nie kliniczną granicą ryzyka TMD.
Czy kwestionariusz jakości snu może rozpoznać bezsenność lub bezdech senny?
Nie. Kwestionariusz może pomóc wykryć problem wymagający dalszej oceny, ale sam wynik nie potwierdza konkretnego zaburzenia snu.
Czy poprawa snu może zastąpić leczenie bolesnego TMD?
Nie ma wystarczających dowodów, aby traktować poprawę snu jako samodzielne leczenie TMD. Rozpoznane zaburzenia snu wymagają właściwego postępowania, natomiast leczenie TMD powinno wynikać z rodzaju objawów i badania klinicznego.
Czy gorszy sen oznacza większe ryzyko przewlekłego TMD?
Nie można tego obecnie stwierdzić z wystarczającą pewnością. Prospektywne badania czynników związanych ze snem dają niespójne wyniki, a pewność dowodów dotyczących ich roli w przewlekłości bólu jest niska lub bardzo niska.[15]
Czy każda osoba z TMD powinna wykonać badanie snu?
Nie. Badanie snu nie jest rutynowo potrzebne każdej osobie z TMD. Dalsza diagnostyka jest bardziej uzasadniona, gdy występują objawy sugerujące bezdech senny, inne zaburzenie snu albo niewyjaśnioną nadmierną senność dzienną.
Słowniczek
TMD - zaburzenia skroniowo-żuchwowe, czyli grupa problemów obejmujących między innymi mięśnie żucia, stawy skroniowo-żuchwowe i związane z nimi funkcje.
PSQI - Pittsburgh Sleep Quality Index, kwestionariusz służący do wielowymiarowej oceny subiektywnej jakości snu.
CBT-I - terapia poznawczo-behawioralna bezsenności.
OSA - obturacyjny bezdech senny, zaburzenie związane z powtarzającymi się epizodami zwężenia lub zamknięcia górnych dróg oddechowych podczas snu.
OR - iloraz szans. Jest miarą związku stosowaną w badaniach i nie powinien być automatycznie interpretowany jako tyle samo razy większe bezwzględne ryzyko zachorowania.
HR - współczynnik hazardu. Porównuje tempo występowania zdarzenia w czasie pomiędzy grupami i nie jest tym samym co bezwzględne ryzyko.
Źródła
- National Institute of Dental and Craniofacial Research. TMD (Temporomandibular Disorders).
- Roithmann C.C. i wsp. Subjective sleep quality and temporomandibular disorders: systematic literature review and meta-analysis. Journal of Oral Rehabilitation.
- Sanders A.E. i wsp. Subjective Sleep Quality Deteriorates Prior to Development of Painful Temporomandibular Disorder. The Journal of Pain.
- Kim H.Y. i wsp. Insomnia as a risk factor for temporomandibular disorders: a nationwide population-based cohort study. BMC Oral Health.
- Lerman S.F. i wsp. Insomnia with objective short sleep duration in women with temporomandibular joint disorder: quantitative sensory testing, inflammation and clinical pain profiles. Sleep Medicine.
- Chang J.R. i wsp. The differential effects of sleep deprivation on pain perception in individuals with or without chronic pain: a systematic review and meta-analysis. Sleep Medicine Reviews.
- Manfredini D., Lobbezoo F. Sleep bruxism and temporomandibular disorders: a scoping review of the literature. Journal of Dentistry.
- Verhoeff M.C. i wsp. Updating the Bruxism Definitions: Report of an International Consensus Meeting. Journal of Oral Rehabilitation.
- Machado A.J. i wsp. Association between obstructive sleep apnea and temporomandibular disorders: A meta-analysis. Journal of Oral Rehabilitation.
- Watson N.F. i wsp. Recommended Amount of Sleep for a Healthy Adult: A Joint Consensus Statement of the American Academy of Sleep Medicine and Sleep Research Society. Journal of Clinical Sleep Medicine.
- Department of Veterans Affairs, Department of Defense. VA/DoD Clinical Practice Guideline for the Management of Chronic Insomnia Disorder and Obstructive Sleep Apnea.
- Sangalli L. i wsp. Feasibility of brief behavioral telehealth interventions for sleep and pain in adults with chronic musculoskeletal orofacial pain: An idiographic clinical trial. Cranio.
- Mun C.J. i wsp. Effects of sleep and circadian rest-activity rhythms on daily pain severity in women with temporomandibular disorders. Pain.
- Seweryn P. i wsp. Relationship between pain severity, satisfaction with life and the quality of sleep in Polish adults with temporomandibular disorders. Dental and Medical Problems.
- Seweryn P. i wsp. Biopsychosocial Predictors of Pain Persistence and Pain Chronification in Temporomandibular Disorders: A Systematic Review. Journal of Clinical Medicine.